Luật sư Gần Tôi – Hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp tài sản
Luật sư Gần Tôi – Trong thực tế, nhiều quan hệ vay mượn tiền được “khoác áo” bằng các hợp đồng như mua bán, cầm cố, thế chấp, chuyển nhượng tài sản nhằm che giấu bản chất giao dịch thật. Đây chính là hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, tiềm ẩn rất nhiều rủi ro pháp lý khi phát sinh tranh chấp. Vậy pháp luật nhìn nhận vấn đề này như thế nào và hậu quả ra sao?
1. Hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp tài sản là gì?
Luật sư Gần Tôi – Trong nhiều giao dịch vay mượn tiền, các bên không trực tiếp lập hợp đồng vay mà thay vào đó sử dụng những hợp đồng khác như mua bán, cầm cố, thế chấp hoặc ủy quyền tài sản. Tuy nhiên, những hợp đồng này chỉ mang tính hình thức, còn bản chất thực sự là quan hệ vay – cho vay tiền.
Hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp tài sản được hiểu là việc các bên:
-
Thỏa thuận vay và cho vay tiền trên thực tế
-
Nhưng cố ý xác lập một hợp đồng khác để che giấu quan hệ vay mượn
-
Mục đích nhằm bảo đảm khoản vay, né giới hạn lãi suất hoặc tạo lợi thế khi xử lý tài sản
Trong các trường hợp này, hợp đồng thể hiện ra bên ngoài không phản ánh đúng ý chí thật sự của các bên, còn giao dịch vay mượn mới là quan hệ pháp lý cốt lõi.
Dấu hiệu nhận biết hợp đồng giả cách trong vay mượn
Một số dấu hiệu thường gặp gồm:
-
Giá trị “mua bán” tài sản trùng hoặc gần bằng số tiền cho vay
-
Có thỏa thuận ngầm về việc chuộc lại tài sản sau khi trả nợ
-
Bên “mua” không trực tiếp quản lý, sử dụng tài sản
-
Việc giao nhận tiền mang bản chất cho vay, trả lãi định kỳ
Những dấu hiệu này là cơ sở quan trọng để Tòa án xác định hợp đồng giả cách khi phát sinh tranh chấp.
2. Các dạng hợp đồng giả cách thường gặp trong quan hệ vay mượn tài sản
Luật sư Gần Tôi – Trong thực tế, để che giấu quan hệ vay tiền hoặc siết chặt quyền kiểm soát tài sản của bên vay, các bên thường sử dụng nhiều loại hợp đồng khác nhau. Dưới đây là những dạng hợp đồng giả cách phổ biến trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp tài sản.
Xem thêm: Tranh chấp lao động phát sinh khi giải thể, chia tách, hợp nhất doanh nghiệp 2026
2.1. Hợp đồng mua bán tài sản giả cách để bảo đảm khoản vay
Đây là dạng phổ biến nhất. Các bên lập hợp đồng mua bán nhà đất, xe, tài sản có giá trị, nhưng thực chất:
-
Bên “mua” chỉ giao tiền cho bên “bán” như một khoản cho vay
-
Hai bên thỏa thuận ngầm về việc chuộc lại tài sản sau khi trả đủ nợ
-
Giá mua thường bằng hoặc gần bằng số tiền vay
Khi xảy ra tranh chấp, bên cho vay thường viện dẫn hợp đồng mua bán để chiếm hữu hoặc sang tên tài sản, gây bất lợi lớn cho bên vay.
2.2. Hợp đồng cầm cố giả cách
Trong hình thức này:
-
Tài sản không được giao cho bên nhận cầm cố như quy định pháp luật
-
Các bên lập hợp đồng cầm cố nhưng thực chất không có việc chuyển giao tài sản
-
Mục đích chính là tạo cơ sở pháp lý để ép trả nợ hoặc xử lý tài sản
Tòa án thường xem xét yếu tố giao tài sản thực tế để xác định hợp đồng cầm cố có phải là giả cách hay không.
2.3. Hợp đồng thế chấp trá hình quan hệ vay nặng lãi
Một số trường hợp:
-
Bên vay ký hợp đồng thế chấp tài sản
-
Nhưng kèm theo thỏa thuận lãi suất vượt mức pháp luật cho phép
-
Hoặc có điều khoản mặc nhiên chuyển quyền sở hữu khi không trả được nợ
Những điều khoản này có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu một phần hoặc toàn bộ do vi phạm điều cấm của luật.
3. Hệ quả pháp lý khi hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn bị tuyên vô hiệu
Khi Tòa án xác định hợp đồng mua bán, cầm cố hoặc thế chấp chỉ là hợp đồng giả cách nhằm che giấu quan hệ vay mượn, giao dịch này sẽ bị xử lý theo quy định của Bộ luật Dân sự, kéo theo nhiều hệ quả pháp lý đáng chú ý.
3.1. Hợp đồng giả cách bị tuyên vô hiệu
Theo quy định pháp luật:
-
Hợp đồng giả cách không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự như nội dung đã thể hiện
-
Tòa án tuyên hợp đồng giả cách vô hiệu toàn bộ
Tuy nhiên, giao dịch bị che giấu (hợp đồng vay tiền thực sự) vẫn có thể được công nhận nếu:
-
Không vi phạm điều cấm của luật
-
Không trái đạo đức xã hội
3.2. Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận
Hệ quả trực tiếp của hợp đồng vô hiệu là:
-
Bên cho vay hoàn trả lại quyền sở hữu tài sản (nếu đã nhận hoặc sang tên)
-
Bên vay hoàn trả số tiền đã nhận
Nếu tài sản đã bị chuyển nhượng cho người thứ ba:
-
Tòa án sẽ xem xét yếu tố người thứ ba ngay tình
-
Việc bảo vệ quyền lợi sẽ phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể
3.3. Xử lý tiền lãi trong quan hệ vay mượn bị che giấu
Trong nhiều vụ việc:
-
Lãi suất thỏa thuận vượt quá mức pháp luật cho phép
-
Có dấu hiệu cho vay nặng lãi hoặc trục lợi
Khi đó:
-
Phần lãi vượt trần sẽ không được công nhận
-
Bên cho vay có thể bị buộc hoàn trả lại khoản lãi đã thu vượt mức
Trường hợp nghiêm trọng, hành vi còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
3. Hệ quả pháp lý khi hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn bị tuyên vô hiệu
Khi Tòa án xác định hợp đồng mua bán, cầm cố hoặc thế chấp chỉ là hợp đồng giả cách nhằm che giấu quan hệ vay mượn, giao dịch này sẽ bị xử lý theo quy định của Bộ luật Dân sự, kéo theo nhiều hệ quả pháp lý đáng chú ý.
3.1. Hợp đồng giả cách bị tuyên vô hiệu
Theo quy định pháp luật:
-
Hợp đồng giả cách không làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự như nội dung đã thể hiện
-
Tòa án tuyên hợp đồng giả cách vô hiệu toàn bộ
Tuy nhiên, giao dịch bị che giấu (hợp đồng vay tiền thực sự) vẫn có thể được công nhận nếu:
-
Không vi phạm điều cấm của luật
-
Không trái đạo đức xã hội
3.2. Các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận
Hệ quả trực tiếp của hợp đồng vô hiệu là:
-
Bên cho vay hoàn trả lại quyền sở hữu tài sản (nếu đã nhận hoặc sang tên)
-
Bên vay hoàn trả số tiền đã nhận
Nếu tài sản đã bị chuyển nhượng cho người thứ ba:
-
Tòa án sẽ xem xét yếu tố người thứ ba ngay tình
-
Việc bảo vệ quyền lợi sẽ phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể
3.3. Xử lý tiền lãi trong quan hệ vay mượn bị che giấu
Trong nhiều vụ việc:
-
Lãi suất thỏa thuận vượt quá mức pháp luật cho phép
-
Có dấu hiệu cho vay nặng lãi hoặc trục lợi
Khi đó:
-
Phần lãi vượt trần sẽ không được công nhận
-
Bên cho vay có thể bị buộc hoàn trả lại khoản lãi đã thu vượt mức
Trường hợp nghiêm trọng, hành vi còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
4. Cách Tòa án nhận diện hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp
Việc xác định một hợp đồng có phải là giả cách hay không không chỉ dựa vào tên gọi của hợp đồng mà chủ yếu căn cứ vào ý chí thực sự của các bên và diễn biến giao dịch trên thực tế. Trong các tranh chấp vay mượn, Tòa án thường áp dụng nhiều tiêu chí để đánh giá.
4.1. So sánh nội dung hợp đồng với việc thực hiện trên thực tế
Tòa án xem xét:
-
Có hay không việc giao nhận tài sản đúng như hợp đồng mua bán, cầm cố, thế chấp
-
Bên “mua” hoặc “nhận thế chấp” có thực sự quản lý, sử dụng tài sản
-
Nghĩa vụ thanh toán, thời hạn, lãi suất có phù hợp bản chất mua bán hay không
Nếu hợp đồng chỉ tồn tại trên giấy, còn thực tế các bên cư xử như quan hệ vay tiền, đây là dấu hiệu quan trọng của hợp đồng giả cách.
4.2. Phân tích dòng tiền và phương thức thanh toán
Một yếu tố rất được Tòa án chú trọng là:
-
Dòng tiền chuyển giao có phải một lần như mua bán hay trả dần như vay mượn
-
Có chứng từ thể hiện trả lãi định kỳ
-
Số tiền “mua tài sản” có trùng khớp với số tiền cho vay
Phân tích dòng tiền giúp làm rõ bản chất kinh tế của giao dịch.
Xem thêm: Tranh chấp tài sản khi ly hôn có yếu tố doanh nghiệp, cổ phần, vốn góp 2026
4.3. Xem xét các thỏa thuận ngầm, cam kết ngoài hợp đồng
Trong nhiều vụ án, tồn tại:
-
Giấy viết tay, tin nhắn, ghi âm
-
Thỏa thuận chuộc lại tài sản
-
Cam kết không sang nhượng cho người khác
Những tài liệu này là căn cứ quan trọng để Tòa án kết luận hợp đồng giả cách, dù không được ghi trong hợp đồng công chứng.
4.4. Đánh giá mối quan hệ và động cơ của các bên
Tòa án cũng xem xét:
-
Quan hệ thân quen, làm ăn giữa các bên
-
Hoàn cảnh tài chính của bên vay tại thời điểm giao kết
-
Mục đích lập hợp đồng (né lãi suất, bảo đảm khoản vay, tránh thi hành án…)
Những yếu tố này góp phần làm rõ ý chí thật sự của các bên khi giao kết hợp đồng.
5. Rủi ro pháp lý đối với các bên khi ký hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn
Việc sử dụng hợp đồng giả cách để che giấu quan hệ vay mượn, cầm cố hoặc thế chấp tài sản không chỉ tiềm ẩn tranh chấp dân sự mà còn kéo theo nhiều rủi ro pháp lý nghiêm trọng cho cả bên cho vay và bên vay.
5.1. Rủi ro đối với bên cho vay
Bên cho vay thường cho rằng việc lập hợp đồng mua bán hoặc thế chấp tài sản sẽ giúp bảo đảm chắc chắn khoản vay. Tuy nhiên, trên thực tế, họ có thể đối mặt với các rủi ro sau:
-
Hợp đồng giả cách bị tuyên vô hiệu, không được công nhận quyền sở hữu tài sản
-
Không được hưởng lãi suất vượt trần, thậm chí phải hoàn trả phần lãi đã thu trái pháp luật
-
Nguy cơ bị xử lý hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự nếu có dấu hiệu cho vay nặng lãi
Trong nhiều vụ án, bên cho vay vừa không thu hồi đủ nợ, vừa chịu trách nhiệm pháp lý phát sinh.
5.2. Rủi ro đối với bên vay
Đối với bên vay, việc ký hợp đồng giả cách tiềm ẩn những hậu quả không kém phần nghiêm trọng:
-
Nguy cơ bị mất tài sản nếu không kịp thời khởi kiện yêu cầu tuyên hợp đồng vô hiệu
-
Bị gây sức ép sang tên, giao tài sản trái ý chí thực
-
Khó chứng minh bản chất vay mượn nếu không lưu giữ chứng cứ về giao dịch thực tế
Trong nhiều trường hợp, bên vay chỉ nhận ra rủi ro khi tài sản đã bị chuyển nhượng cho người khác.
5.3. Rủi ro trong trường hợp có người thứ ba liên quan
Khi tài sản đã được:
-
Sang tên cho người khác
-
Thế chấp tại ngân hàng
-
Chuyển nhượng cho bên thứ ba
Việc giải quyết tranh chấp trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Quyền lợi của các bên sẽ phụ thuộc vào việc:
-
Người thứ ba có ngay tình hay không
-
Giao dịch với người thứ ba có tuân thủ quy định pháp luật
6. Giải pháp phòng ngừa và khuyến nghị pháp lý khi vay mượn có tài sản bảo đảm
Để hạn chế rủi ro phát sinh từ hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp tài sản, các bên cần nhận thức rõ rằng việc “lách luật” bằng hình thức hợp đồng không đúng bản chất không giúp bảo vệ quyền lợi, mà còn có thể khiến tranh chấp trở nên bất lợi hơn.
6.1. Đối với bên vay
Bên vay nên:
-
Lập hợp đồng vay tiền rõ ràng, ghi nhận đầy đủ số tiền vay, lãi suất, thời hạn
-
Nếu có tài sản bảo đảm, cần ký hợp đồng thế chấp/cầm cố đúng hình thức pháp luật
-
Lưu giữ chứng cứ về việc giao nhận tiền, trả lãi, trả gốc
Không nên ký hợp đồng mua bán, ủy quyền hoặc chuyển nhượng tài sản chỉ để bảo đảm khoản vay, vì rất dễ mất quyền kiểm soát tài sản.
6.2. Đối với bên cho vay
Bên cho vay cần:
-
Tránh sử dụng hợp đồng giả cách nhằm né trần lãi suất hoặc tạo lợi thế xử lý tài sản
-
Tuân thủ quy định về lãi suất cho vay, tránh rủi ro bị tuyên vô hiệu hoặc xử lý hình sự
-
Thực hiện đăng ký giao dịch bảo đảm hợp pháp để bảo vệ quyền ưu tiên
Việc bảo đảm khoản vay đúng luật vừa an toàn, vừa dễ được Tòa án bảo vệ khi tranh chấp.
6.3. Vai trò của tư vấn pháp lý trước khi giao kết hợp đồng
Trong các giao dịch có giá trị lớn:
-
Việc tham vấn luật sư trước khi ký kết hợp đồng là cần thiết
-
Giúp nhận diện sớm rủi ro, lựa chọn hình thức giao dịch phù hợp
-
Tránh các tranh chấp kéo dài, tốn kém thời gian và chi phí tố tụng
Kết luận:
Hợp đồng giả cách trong quan hệ vay mượn, cầm cố, thế chấp tài sản tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý cho cả hai bên. Việc tuân thủ đúng bản chất giao dịch và quy định pháp luật là giải pháp an toàn và bền vững nhất để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Văn phòng Luật sư Châu Đốc – Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh
📍 Địa chỉ: 92/49/7/20 Nguyễn Thị Chạy, khu phố Chiêu Liêu, Phường Dĩ An, Thành phố Hồ Chí Minh.
📞 Điện thoại: 0987 7916 32
✉️ Email: luattamduc.law@gmail.com
🌐 Website: luatsugantoi.vn
📘 Facebook: Luật sư Dân sự
🎵 TikTok: @luatsutuvantphcm
📍 Google Maps: Xem bản đồ
🕐 Thời gian làm việc: Thứ 2 – Thứ 7 (8:00 – 17:00)
