Luật sư Gần tôi – Không đăng ký kết hôn có được chia tài sản chung không? Quy định mới nhất về Bộ luật Dân sự 2015

1. Không đăng ký kết hôn là gì?

Đăng ký kết hôn là thủ tục pháp lý nhằm xác lập quan hệ vợ chồng hợp pháp giữa nam và nữ theo quy định của pháp luật. Sau khi hoàn tất thủ tục đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền, quan hệ hôn nhân mới được pháp luật công nhận và bảo vệ.

Tuy nhiên, trên thực tế hiện nay có rất nhiều cặp đôi lựa chọn sống chung với nhau như vợ chồng nhưng không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn. Họ có thể tổ chức đám cưới, chung sống nhiều năm, cùng tạo lập tài sản chung, sinh con chung và được gia đình, xã hội nhìn nhận như vợ chồng thực sự.

Theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành, quan hệ vợ chồng chỉ phát sinh kể từ thời điểm đăng ký kết hôn hợp pháp.

Điều đó đồng nghĩa rằng:

• Tổ chức đám cưới không làm phát sinh quan hệ hôn nhân.
• Sống chung nhiều năm không làm phát sinh quan hệ hôn nhân.
• Có con chung cũng không làm phát sinh quan hệ hôn nhân.
• Chỉ có đăng ký kết hôn hợp pháp mới làm phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng.

Chính vì vậy, khi xảy ra mâu thuẫn và chia tay, rất nhiều người mới phát hiện rằng quyền lợi của mình không được giải quyết giống như trường hợp ly hôn.

Đó cũng là lý do khiến câu hỏi “Không đăng ký kết hôn có được chia tài sản không?” luôn nằm trong nhóm các vấn đề pháp lý được quan tâm nhiều nhất hiện nay.

2. Không đăng ký kết hôn có được chia tài sản không?

Câu trả lời là: CÓ.

Tuy nhiên, việc chia tài sản trong trường hợp không đăng ký kết hôn sẽ không được áp dụng theo chế độ tài sản của vợ chồng như trong một vụ án ly hôn thông thường.

Đây là điểm khác biệt rất quan trọng mà nhiều người chưa hiểu rõ.

2.1. Không được xem là tài sản chung của vợ chồng

Đối với các cặp vợ chồng hợp pháp, khi ly hôn, Tòa án sẽ áp dụng các quy định về tài sản chung của vợ chồng để phân chia.

Trong khi đó, đối với nam nữ sống chung như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn thì pháp luật không công nhận quan hệ hôn nhân.

Do đó:

• Không tồn tại tài sản chung của vợ chồng theo nghĩa pháp lý.
• Không áp dụng nguyên tắc chia tài sản khi ly hôn.
• Không mặc nhiên chia đôi tài sản.

Thay vào đó, việc giải quyết tài sản được thực hiện theo quy định của pháp luật dân sự.

2.2. Vẫn có quyền yêu cầu chia tài sản

Mặc dù không được công nhận là vợ chồng hợp pháp nhưng mỗi bên vẫn có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết đối với các tài sản đã cùng nhau tạo lập trong quá trình chung sống.

Ví dụ:

Anh A và chị B sống chung với nhau từ năm 2018 nhưng không đăng ký kết hôn.

Năm 2021, hai người cùng góp tiền mua một mảnh đất trị giá 2 tỷ đồng.

Năm 2026, hai người chia tay và phát sinh tranh chấp.

Trong trường hợp này, mặc dù không phải là vợ chồng hợp pháp nhưng cả hai vẫn có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần đóng góp của từng người để phân chia quyền sở hữu đối với mảnh đất.

2.3. Không phải cứ đứng tên là sở hữu toàn bộ

Một sai lầm phổ biến là cho rằng tài sản đứng tên ai thì hoàn toàn thuộc về người đó.

Trên thực tế, nếu người còn lại chứng minh được mình có đóng góp tiền bạc, công sức hoặc tài sản để hình thành khối tài sản đó thì vẫn có thể yêu cầu Tòa án công nhận phần quyền sở hữu tương ứng.

Ví dụ:

• Nhà đất đứng tên người nam.
• Người nữ có chứng từ chuyển tiền để mua đất.
• Người nữ có chứng cứ chứng minh cùng trả nợ ngân hàng.

Trong trường hợp này, Tòa án hoàn toàn có thể xem xét công nhận phần sở hữu của người nữ dù không đứng tên trên giấy chứng nhận.

2.4. Công sức đóng góp là yếu tố rất quan trọng

Khi giải quyết tranh chấp tài sản của người không đăng ký kết hôn, Tòa án đặc biệt xem xét:

• Ai là người bỏ tiền mua tài sản;
• Ai là người trực tiếp thanh toán;
• Ai là người góp công sức tạo lập tài sản;
• Quá trình quản lý, sử dụng tài sản;
• Chứng cứ chứng minh nguồn tiền.

Nói cách khác, ai chứng minh được mình có đóng góp thì sẽ có cơ hội được công nhận quyền lợi tương ứng.

3. Căn cứ pháp lý về việc chia tài sản khi không đăng ký kết hôn

Để trả lời chính xác câu hỏi “Không đăng ký kết hôn có được chia tài sản không?”, trước hết cần hiểu rõ các căn cứ pháp lý điều chỉnh vấn đề này.

Trên thực tế, rất nhiều người cho rằng nếu hai người đã chung sống với nhau nhiều năm, có con chung và cùng tạo lập tài sản thì khi chia tay sẽ được giải quyết giống như một vụ ly hôn. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam hiện hành không quy định như vậy.

Việc giải quyết tài sản của nam nữ sống chung như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn được điều chỉnh bởi cả pháp luật hôn nhân và gia đình lẫn pháp luật dân sự.

3.1. Quan hệ hôn nhân chỉ được công nhận khi đăng ký kết hôn

Theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình, việc kết hôn phải được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Điều này đồng nghĩa rằng:

• Tổ chức lễ cưới không làm phát sinh quan hệ vợ chồng.
• Chung sống nhiều năm không làm phát sinh quan hệ vợ chồng.
• Có con chung không làm phát sinh quan hệ vợ chồng.
• Chỉ khi đăng ký kết hôn thì pháp luật mới công nhận là vợ chồng hợp pháp.

Do đó, nếu hai người sống chung nhưng không đăng ký kết hôn thì pháp luật không công nhận họ là vợ chồng.

Khi phát sinh tranh chấp, Tòa án sẽ không giải quyết theo thủ tục ly hôn mà sẽ giải quyết theo quy định riêng đối với nam nữ chung sống như vợ chồng.

3.2. Tài sản được giải quyết theo thỏa thuận

Nguyên tắc đầu tiên được pháp luật ưu tiên là sự thỏa thuận giữa các bên.

Nếu hai người có thể tự thống nhất về:

• Nhà đất;
• Xe cộ;
• Tiền tiết kiệm;
• Các khoản đầu tư;
• Tài sản khác;

thì pháp luật tôn trọng sự thỏa thuận đó.

Việc tự thỏa thuận thường giúp:

• Tiết kiệm thời gian;
• Giảm chi phí;
• Tránh mâu thuẫn kéo dài;
• Bảo vệ quyền lợi của các bên tốt hơn.

3.3. Không thỏa thuận được thì áp dụng pháp luật dân sự

Trong trường hợp không đạt được thỏa thuận, tranh chấp sẽ được giải quyết theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Khi đó, Tòa án sẽ xem xét:

• Ai là chủ sở hữu tài sản;
• Ai có đóng góp vào việc tạo lập tài sản;
• Mức độ đóng góp của từng người;
• Chứng cứ chứng minh quyền sở hữu;
• Quá trình quản lý và sử dụng tài sản.

Điểm khác biệt rất lớn so với ly hôn là không tồn tại nguyên tắc mặc nhiên coi tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung của vợ chồng.

3.4. Giá trị công sức đóng góp được pháp luật bảo vệ

Nhiều người lo ngại rằng nếu không đứng tên tài sản thì sẽ mất toàn bộ quyền lợi.

Thực tế không phải như vậy.

Pháp luật bảo vệ quyền lợi của người có công sức đóng góp vào việc tạo lập tài sản.

Công sức đóng góp có thể thể hiện dưới nhiều hình thức:

• Góp tiền mua tài sản;
• Cùng trả nợ ngân hàng;
• Góp vốn kinh doanh;
• Trực tiếp quản lý hoạt động kinh doanh;
• Bảo quản, duy trì và làm tăng giá trị tài sản.

Tòa án sẽ xem xét toàn diện các yếu tố này để bảo đảm công bằng cho các bên.

3.5. Chứng cứ là yếu tố quyết định

Trong các vụ tranh chấp tài sản khi không đăng ký kết hôn, chứng cứ thường đóng vai trò quyết định.

Các loại chứng cứ có giá trị gồm:

• Sao kê ngân hàng;
• Giấy chuyển tiền;
• Hợp đồng mua bán;
• Hợp đồng vay tiền;
• Tin nhắn thỏa thuận góp vốn;
• Email trao đổi;
• Ghi âm hợp pháp;
• Lời khai của người làm chứng.

Người có yêu cầu chia tài sản cần chủ động thu thập và lưu giữ chứng cứ để bảo vệ quyền lợi của mình.

3.6. Không phải tài sản nào cũng được chia

Một sai lầm phổ biến là cho rằng mọi tài sản phát sinh trong thời gian sống chung đều phải chia.

Thực tế, Tòa án sẽ xác định rõ:

• Tài sản riêng;
• Tài sản chung;
• Phần đóng góp của từng người.

Những tài sản được xác định hoàn toàn là tài sản riêng của một bên thì thường không thuộc diện phân chia.

4. Nguyên tắc giải quyết tài sản của nam nữ sống chung như vợ chồng

Sau khi xác định quan hệ giữa hai bên không phải là quan hệ hôn nhân hợp pháp, Tòa án sẽ áp dụng các nguyên tắc riêng để giải quyết tài sản.

Việc hiểu rõ những nguyên tắc này sẽ giúp các bên biết được quyền và nghĩa vụ của mình khi phát sinh tranh chấp.

4.1. Ưu tiên sự thỏa thuận của các bên

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất.

Pháp luật luôn khuyến khích các bên tự thỏa thuận về:

• Việc chia tài sản;
• Giá trị tài sản;
• Phương thức thanh toán;
• Quyền sở hữu sau khi chia.

Nếu đạt được thỏa thuận thì Tòa án thường ghi nhận và công nhận kết quả thỏa thuận đó.

4.2. Tôn trọng quyền sở hữu hợp pháp

Một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự là tôn trọng quyền sở hữu hợp pháp.

Điều này có nghĩa:

• Tài sản của ai thì người đó có quyền sở hữu.
• Không ai bị tước đoạt tài sản trái pháp luật.
• Người yêu cầu chia tài sản phải chứng minh quyền lợi của mình.

Ví dụ:

Nếu một chiếc xe được mua hoàn toàn bằng tiền riêng của người nam trước khi hai người chung sống thì thông thường đây sẽ là tài sản riêng và không bị chia.

4.3. Xác định theo mức độ đóng góp thực tế

Khác với ly hôn, tranh chấp tài sản giữa người không đăng ký kết hôn thường được giải quyết dựa trên mức độ đóng góp thực tế.

Tòa án sẽ xem xét:

• Ai góp nhiều tiền hơn;
• Ai trực tiếp tạo ra thu nhập;
• Ai cùng trả nợ;
• Ai góp công sức quản lý tài sản.

Do đó, kết quả phân chia có thể:

• 50% – 50%;
• 60% – 40%;
• 70% – 30%;
• Hoặc tỷ lệ khác tùy từng trường hợp.

Không có quy định bắt buộc phải chia đôi.

4.4. Bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em

Trong quá trình giải quyết tranh chấp, Tòa án cũng xem xét bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của:

• Phụ nữ;
• Trẻ em;
• Người yếu thế trong quan hệ chung sống.

Ví dụ:

Người phụ nữ ở nhà chăm sóc con cái trong thời gian dài có thể được xem xét ghi nhận công sức đóng góp gián tiếp vào việc tạo lập và duy trì khối tài sản chung.

4.5. Công sức nội trợ cũng có giá trị

Đây là điểm rất nhiều người chưa biết.

Không phải chỉ người trực tiếp kiếm tiền mới được xem là có đóng góp.

Người:

• Chăm sóc con;
• Quản lý gia đình;
• Hỗ trợ kinh doanh;
• Nội trợ toàn thời gian;

cũng có thể được Tòa án xem xét công nhận công sức đóng góp.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với phụ nữ trong các mối quan hệ sống chung kéo dài nhiều năm.

4.6. Giải quyết trên cơ sở công bằng

Nguyên tắc cuối cùng là bảo đảm công bằng cho các bên.

Tòa án sẽ không chỉ căn cứ vào việc ai đứng tên tài sản mà còn đánh giá:

• Nguồn gốc hình thành tài sản;
• Công sức đóng góp;
• Hoàn cảnh thực tế;
• Mục đích sử dụng tài sản;
• Quyền lợi của con chung (nếu có).

Mục tiêu là đưa ra phương án giải quyết phù hợp nhất với thực tế của từng vụ việc.

5. Tài sản nào được xem là tài sản riêng khi không đăng ký kết hôn?

Trong các tranh chấp tài sản giữa nam nữ sống chung như vợ chồng nhưng không đăng ký kết hôn, việc xác định đâu là tài sản riêng và đâu là tài sản chung là bước đầu tiên và quan trọng nhất.

Trên thực tế, nhiều người cho rằng cứ tài sản phát sinh trong thời gian chung sống thì đương nhiên phải chia đôi. Tuy nhiên, quan điểm này hoàn toàn không chính xác.

Tòa án sẽ xem xét nguồn gốc hình thành tài sản, quá trình sử dụng và các chứng cứ liên quan để xác định quyền sở hữu thực sự.

5.1. Tài sản có trước khi bắt đầu chung sống

Thông thường, tài sản mà một người đã sở hữu trước khi hai bên bắt đầu chung sống sẽ được xác định là tài sản riêng.

Ví dụ:

• Anh A mua nhà năm 2018.
• Đến năm 2021 anh A mới bắt đầu sống chung với chị B.

Trong trường hợp này, căn nhà được hình thành trước thời điểm chung sống nên về nguyên tắc sẽ là tài sản riêng của anh A.

Tuy nhiên, nếu sau khi chung sống, chị B có đóng góp đáng kể để sửa chữa, xây dựng hoặc làm tăng giá trị căn nhà thì phần giá trị tăng thêm có thể được xem xét khi giải quyết tranh chấp.

5.2. Tài sản được tặng cho riêng

Tài sản được cá nhân khác tặng cho riêng một người thường được xác định là tài sản riêng.

Ví dụ:

• Cha mẹ tặng riêng cho con gái một mảnh đất.
• Ông bà lập văn bản tặng cho riêng cháu trai một căn nhà.

Nếu có căn cứ chứng minh việc tặng cho là dành riêng cho một người thì tài sản đó thường không thuộc diện phân chia.

Những chứng cứ quan trọng gồm:

• Hợp đồng tặng cho;
• Văn bản cam kết;
• Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất;
• Lời khai của người tặng cho.

5.3. Tài sản được thừa kế riêng

Đây là trường hợp rất phổ biến.

Nếu một người được nhận di sản thừa kế riêng từ:

• Cha mẹ;
• Ông bà;
• Anh chị em;
• Người thân khác;

thì phần tài sản đó thường thuộc quyền sở hữu riêng của người được thừa kế.

Ví dụ:

Trong thời gian sống chung, anh A được cha mẹ để lại cho riêng một căn nhà theo di chúc.

Khi chia tay, căn nhà này về nguyên tắc vẫn thuộc quyền sở hữu của anh A.

5.4. Tài sản được mua bằng nguồn tiền riêng

Một tài sản được mua trong thời gian chung sống chưa chắc đã là tài sản chung.

Nếu một bên chứng minh được rằng:

• Tiền mua tài sản là tiền riêng;
• Tiền có trước khi chung sống;
• Tiền từ thừa kế riêng;
• Tiền từ tài sản riêng khác;

thì tài sản đó có thể được xác định là tài sản riêng.

Ví dụ:

Chị B bán căn nhà riêng của mình được 3 tỷ đồng.

Sau đó chị dùng toàn bộ số tiền này để mua một căn hộ mới đứng tên mình.

Nếu chứng minh được dòng tiền hình thành tài sản thì căn hộ đó có khả năng được công nhận là tài sản riêng.

5.5. Tài sản phục vụ nhu cầu cá nhân

Một số loại tài sản mang tính cá nhân đặc biệt thường được xem là tài sản riêng.

Ví dụ:

• Trang sức cá nhân;
• Tư trang cá nhân;
• Công cụ nghề nghiệp riêng;
• Tài sản phục vụ công việc chuyên môn.

Tuy nhiên, nếu tài sản có giá trị lớn và được hình thành từ nguồn tài chính chung thì vẫn có thể phát sinh tranh chấp.

5.6. Ai có nghĩa vụ chứng minh tài sản riêng?

Nguyên tắc chung là:

Người cho rằng tài sản thuộc quyền sở hữu riêng của mình phải có trách nhiệm đưa ra chứng cứ chứng minh.

Những chứng cứ thường gặp gồm:

• Hợp đồng mua bán;
• Sao kê ngân hàng;
• Hợp đồng tặng cho;
• Di chúc;
• Giấy nhận thừa kế;
• Chứng từ thanh toán.

Nếu không chứng minh được nguồn gốc riêng của tài sản thì việc bảo vệ quyền sở hữu sẽ gặp nhiều khó khăn.

5.7. Sai lầm thường gặp khi xác định tài sản riêng

Nhiều người mắc các sai lầm như:

• Không lưu giữ chứng từ mua bán;
• Chuyển tiền bằng tiền mặt không có giấy tờ;
• Nhờ người khác đứng tên tài sản;
• Không lập văn bản khi được tặng cho riêng.

Đây là những nguyên nhân khiến nhiều tranh chấp kéo dài và khó giải quyết trên thực tế.

6. Tài sản nào được xem là tài sản chung khi không đăng ký kết hôn?

Bên cạnh tài sản riêng, việc xác định tài sản chung cũng là vấn đề quan trọng khi hai bên chấm dứt quan hệ chung sống.

Mặc dù pháp luật không công nhận quan hệ vợ chồng trong trường hợp không đăng ký kết hôn nhưng vẫn có thể tồn tại tài sản thuộc sở hữu chung của hai bên.

6.1. Tài sản cùng góp tiền tạo lập

Đây là loại tài sản chung phổ biến nhất.

Ví dụ:

• Hai người cùng góp tiền mua đất.
• Hai người cùng mua nhà.
• Hai người cùng đầu tư kinh doanh.

Nếu có căn cứ chứng minh sự đóng góp của cả hai thì tài sản có thể được xác định là tài sản chung.

Trong trường hợp này, tỷ lệ sở hữu không nhất thiết phải bằng nhau mà phụ thuộc vào mức độ đóng góp thực tế.

6.2. Tài sản hình thành từ thu nhập chung

Trong thời gian chung sống, nếu cả hai cùng lao động, cùng tạo ra nguồn thu nhập và sử dụng nguồn thu nhập đó để mua sắm tài sản thì đây thường là căn cứ để xác định tài sản chung.

Ví dụ:

• Cùng mở cửa hàng kinh doanh;
• Cùng điều hành doanh nghiệp;
• Cùng tích lũy tiền tiết kiệm.

Khi phát sinh tranh chấp, Tòa án sẽ xem xét nguồn gốc hình thành tài sản để xác định quyền lợi của mỗi người.

6.3. Tài sản đứng tên một người nhưng có đóng góp của người còn lại

Đây là tình huống xảy ra rất phổ biến.

Ví dụ:

• Nhà đất đứng tên người nam.
• Người nữ góp một phần tiền mua.
• Hai người cùng trả góp ngân hàng.

Mặc dù giấy chứng nhận chỉ ghi tên một người nhưng người còn lại vẫn có quyền yêu cầu Tòa án công nhận phần sở hữu tương ứng nếu chứng minh được sự đóng góp.

6.4. Tài sản hình thành từ hoạt động kinh doanh chung

Nhiều cặp đôi cùng nhau kinh doanh nhưng không đăng ký kết hôn.

Trong quá trình hoạt động:

• Cùng góp vốn;
• Cùng quản lý;
• Cùng chịu rủi ro;
• Cùng hưởng lợi nhuận.

Những tài sản được hình thành từ hoạt động kinh doanh chung thường được xem là tài sản chung và có thể được phân chia theo tỷ lệ đóng góp.

6.5. Công sức đóng góp không chỉ là tiền bạc

Một quan điểm rất quan trọng trong thực tiễn xét xử là công sức đóng góp không chỉ được hiểu là tiền.

Người:

• Chăm sóc con chung;
• Nội trợ;
• Hỗ trợ kinh doanh;
• Quản lý tài sản;

cũng có thể được xem là đã có đóng góp vào việc hình thành và phát triển khối tài sản chung.

6.6. Tài sản chung có bắt buộc chia đôi không?

Không.

Đây là điểm khác biệt lớn nhất so với chế độ tài sản của vợ chồng hợp pháp.

Khi giải quyết tranh chấp, Tòa án sẽ xem xét:

• Mức độ đóng góp của từng người;
• Nguồn gốc tài sản;
• Công sức tạo lập;
• Công sức duy trì tài sản.

Do đó, kết quả phân chia có thể rất khác nhau trong từng vụ việc.

6.7. Những loại chứng cứ chứng minh tài sản chung

Để bảo vệ quyền lợi của mình, các bên nên lưu giữ:

• Sao kê chuyển khoản;
• Hợp đồng góp vốn;
• Giấy vay tiền;
• Hợp đồng mua bán;
• Tin nhắn trao đổi;
• Hóa đơn thanh toán;
• Chứng từ trả nợ ngân hàng.

Đây là những tài liệu có giá trị rất lớn khi Tòa án xem xét xác định tài sản chung.

Xem thêm tại: Luật sư Gần tôi – Làm việc không ký hợp đồng có đòi quyền lợi được không? Cách bảo vệ người lao động theo Bộ luật Lao động 2019

Kết luận

Không đăng ký kết hôn không đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn quyền lợi về tài sản khi chấm dứt quan hệ chung sống. Mặc dù pháp luật không công nhận quan hệ vợ chồng trong trường hợp nam nữ sống chung như vợ chồng mà không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn, nhưng các quyền và lợi ích hợp pháp liên quan đến tài sản vẫn được bảo vệ theo quy định của pháp luật dân sự và pháp luật hôn nhân, gia đình.